Autorka: Anna Sapota, ekspertka ds. gospodarki odpadami
System kaucyjny wygląda prosto dopiero na końcu – wtedy, gdy konsument oddaje pustą butelkę i odzyskuje pieniądze. Cała trudność zaczyna się wcześniej: w przepisach, obowiązkach dla państw, wymaganiach wobec operatorów i konkretnych terminach, których trzeba dotrzymać.
Anna Sapota, ekspertka ds. gospodarki odpadami, wyjaśnia, jak rozporządzenie PPWR porządkuje zasady działania systemów kaucyjnych w Unii Europejskiej. Kluczowe znaczenie mają tu artykuł 50 oraz Załącznik X. To one określają, jakie opakowania mają być zbierane, jak skuteczny ma być system i jakie minimalne warunki musi spełniać.
Co PPWR nakazuje państwom członkowskim?
PPWR zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia selektywnej zbiórki co najmniej 90% rocznie określonych opakowań po napojach. Chodzi o jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do 3 litrów oraz jednorazowe metalowe pojemniki na napoje, również o pojemności do 3 litrów.
Aby osiągnąć ten poziom zbiórki, państwa powinny ustanowić systemy kaucyjne dla tych formatów opakowań. Termin wdrożenia wyznaczono na 1 stycznia 2029 roku.
PPWR przewiduje jednak wyjątek. Jeśli już w 2026 roku funkcjonujący krajowy system gospodarki odpadami osiągnie lub przekroczy 80% selektywnej zbiórki danego formatu opakowań, liczonej według masy opakowań udostępnionych po raz pierwszy w 2026 roku, państwo członkowskie może ubiegać się o zwolnienie z obowiązku uruchomienia systemu kaucyjnego.
Jakie warunki musi spełniać system kaucyjny?
Minimalne wymogi dla systemów kaucyjnych w Unii Europejskiej określa Załącznik X do rozporządzenia PPWR. To tam zapisano, jak taki system powinien być zorganizowany w praktyce.
Wymogi te obejmują między innymi:
niezarobkowego, niezależnego operatora systemu albo zapewnioną koordynację, jeśli operatorów jest kilku;
procedury zbierania danych potrzebnych do celów kontrolnych;
poziom kaucji wystarczający do zmotywowania konsumentów do zwrotu opakowań;
przeznaczenie części rocznych przychodów systemu na kampanie informacyjne;
obowiązek przyjmowania pustych opakowań przez dystrybutorów końcowych;
możliwość zwrotu opakowania i odzyskania kaucji bez konieczności dokonania zakupu;
czytelne oznakowanie wszystkich opakowań objętych systemem.
Istotna jest także kwestia handlu transgranicznego. Państwa członkowskie posiadające regiony o intensywnym handlu z sąsiednimi krajami powinny zapewnić możliwość zwrotu opakowań pochodzących z systemów kaucyjnych innych państw w wyznaczonych punktach zbiórki. Powinny też dążyć do umożliwienia zwrotu kaucji zapłaconej w innym kraju.
Kiedy te wymogi wchodzą w życie?
Tu ważne jest rozróżnienie między systemami już istniejącymi a nowymi. Istniejące systemy, które już teraz osiągają 90% selektywnej zbiórki, są zwolnione z wymogów Załącznika X aż do pierwszego istotnego przeglądu. Pozostałe muszą dostosować się do minimalnych wymogów UE najpóźniej do 1 stycznia 2035 roku.
Systemy kaucyjne ustanowione po wejściu w życie rozporządzenia, czyli po 11 lutego 2025 roku, mają spełniać minimalne wymogi z Załącznika X już od 1 stycznia 2029 roku.
Co to oznacza dla Polski?
Polski system kaucyjny wystartował 1 października 2025 roku, ale został ustanowiony już w lipcu 2023 roku, a więc przed wejściem w życie PPWR.
Oznacza to, że polski system ma osiągnąć efektywność na poziomie 90% do 2029 roku, a dopasowanie do przepisów PPWR powinno nastąpić przy najbliższej nowelizacji przepisów.
W tym kontekście pojawia się pytanie o wymienioną w Załączniku X koordynację wielu operatorów oraz postulowane w Polsce powołanie organizacji parasolowej, która mogłaby pełnić funkcję koordynatora działań operatorów.
Oznakowanie opakowań kaucyjnych
Odrębną kwestią jest etykietowanie. Opakowania objęte systemem kaucyjnym muszą posiadać czytelny kod kreskowy, który ułatwia ich identyfikację i zwrot.
Na opakowaniach objętych systemami kaucyjnymi umieszcza się także zrozumiałą i jednoznaczną etykietę. Oprócz etykiety krajowej można stosować również zharmonizowaną kolorową etykietę ustanowioną przez Komisję Europejską.
Terminy, których branża nie może przegapić
System kaucyjny przestał być wyłącznie krajowym rozwiązaniem organizacyjnym. Stał się elementem unijnej polityki opakowaniowej, z konkretnymi celami, standardami i terminami.
Dla przedsiębiorców z branży napojowej kluczowe są przede wszystkim dwie daty: 2029 rok jako termin osiągnięcia 90% zbiórki oraz dostosowania do wymogów Załącznika X, a także 2035 rok jako ostateczna granica dla systemów już istniejących. Nieosiągnięcie tych celów oznacza wysokie opłaty produktowe i ryzyko regulacyjne.