Śmieciarz honorowy. Obalamy najgłupszy argument przeciwko systemowi kaucyjnemu

Zanim odpiszemy tę narrację do śmietnika historii (a zrobimy to), warto wiedzieć, kto ją serwuje i dlaczego. „Robienie z Polaków śmieciarzy” to hasło pojawiające się regularnie w wypowiedziach polityków prawicy – głównie z obozu Prawa i Sprawiedliwości oraz Konfederacji – a także w prawicowych tytułach i na ich platformach społecznościowych. Pojawia się przy każdej dyskusji o systemie kaucyjnym, a ostatnio – gdy Polska musiała przyspieszyć jego wdrożenie pod presją unijnych dyrektyw – wróciło ze zdwojoną siłą.

Narracja ma zawsze ten sam kształt: zmuszanie konsumenta do oddawania butelek to poniżenie, narzucanie pracy, odbieranie godności. Polska nie jest wysypiskiem Europy. Polak to nie zbieracz złomu. To brzmi dumnie. Problem polega na tym, że jest kompletnie absurdalne.

Argument pierwszy: Niemcy są śmieciarzami?

System kaucyjny działa w Niemczech od 2003 roku. Niemcy wrzucają puste butelki i puszki do automatów w supermarketach i odbierają gotówkę albo kupon na zakupy. Robią to miliony razy dziennie.

Nikt w Niemczech nie powiedział, że to poniżenie. Nikt nie napisał, że Angela Merkel „zrobiła z Niemców śmieciarzy”. Wręcz przeciwnie – system Pfand (kaucja) jest tak naturalną częścią życia, że brak kaucji na butelce byłby dziś w Niemczech czymś dziwnym. Zwrót butelki do automatu w Rewe czy Aldi trwa trzydzieści sekund. Czy naprawdę to jest upadek godności człowieka?

Argument drugi: Skandynawowie też?

Norwegia ma system kaucyjny od 1999 roku. Finlandia – od 1996. Szwecja – od 1984. Dania – od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku.

Kraje, które regularnie zajmują czołowe miejsca w rankingach jakości życia, wolności, szczęścia i jakości środowiska, mają systemy kaucyjne od dziesiątek lat. Nikt tam nie czuje się poniżony.

Poziom zwrotów w Norwegii przekracza 97 procent. To znaczy, że na każde sto sprzedanych butelek dziewięćdziesiąt siedem wraca do systemu, jest czyszczone i przetwarzane. Reszta ląduje w środowisku.

Czy Polacy są gorsi od Norwegów? Czy mniej rozgarnietymi konsumentami? Czy nie zasługują na te same mechanizmy?

Argument trzeci: kaucja to TWOJE pieniądze

Tu zaczyna się sedno sprawy, które politycy straszący „śmieciarzami” konsekwentnie przemilczają.

Kaucja nie jest podatkiem. Nie jest darowizną na rzecz sklepu ani producenta. Kaucja to twoje pieniądze, które zostawiasz w depozycie przy zakupie produktu i odbierasz przy jego zwrocie.

Kiedy idziesz do bankomatu i wypłacasz gotówkę – nikt nie mówi, że „bank zrobił z ciebie kasjera”. Kiedy tankujesz auto i sam wciskasz pistolet do baku – nikt nie mówi, że „stacja benzynowa zrobiła z ciebie pracownika obsługi”. Kiedy sam skasujesz bilet w tramwaju – nikt nie mówi, że „ZTM zrobił z ciebie konduktora”.

Oddajesz butelkę i odbierasz kaucję. Swoje pieniądze. To tyle.

Argument czwarty: butelki zwrotne w Polsce były normą przez dekady

Polska Rzeczpospolita Ludowa – ustrój, do którego politycy prawicy nie czują specjalnej sympatii – miała system butelek zwrotnych przez całe swoje istnienie. W PRL nie było jednorazowych plastikowych butelek. Butelka szklana na mleko, na sok, na piwo, na wodę wracała do skupu. To była norma ekonomiczna, nie ideologiczna.

Co ciekawe: przed wojną, w II Rzeczpospolitej, było dokładnie tak samo. Szklane butelki się zwracało. Szkło było drogie, transport był kosztowny, gospodarka nie była rozrzutna.

To jednorazowy plastik jest anomalią historyczną. Ma zaledwie kilkadziesiąt lat. System kaucyjny nie jest powrotem do komunizmu – jest powrotem do zdrowego rozsądku, który komunizm wyprzedzał o kilka dekad.

Argument piąty: kto na tym naprawdę traci?

Zamiast pytać, dlaczego politycy straszą Polaków „śmieciarzami”, lepiej zapytać: komu ta narracja służy?

System kaucyjny i Rozszerzona Odpowiedzialność Producenta (ROP) oznaczają, że producenci napojów oraz sieci handlowe muszą brać odpowiedzialność za opakowania, które wprowadzają na rynek. Muszą finansować ich zbiórkę, przetwarzanie, logistykę. To kosztuje.

Bez systemu kaucyjnego te koszty ponosi… podatnik. Gminy, samorządy, budżet państwa. Czyli każdy z nas, bez wyjątku – nawet jeśli osobiście nie pije napojów w plastiku.

Argument o „śmieciarzach” jest więc tak naprawdę argumentem za tym, żeby producenci nie płacili za swoje opakowania. żeby koszty eksternalizować na społeczeństwo. żeby plastik z jednorazowych butelek nadal lądował w rzekach, na poboczach i w naszej wodzie pitnej pod postacią mikroplastiku.

Ktoś za tę rozmowę płaci. Albo producent przy zwrocie kaucji – albo ty, w podatkach i zdrowiu.

Kto konkretnie to mówi?

Narracja o „robieniu z Polaków śmieciarzy” pojawia się w przekazach polityków i komentatorów ze środowisk niechętnych regulacjom środowiskowym UE – traktowanych jako atak na suwerenność, przerost biurokracji lub lewacką ideologię. To środowiska, które sprzeciwiają się Zielonemu Ładowi en bloc, bez analizy poszczególnych instrumentów.

W tej optyce każda regulacja środowiskowa to zamach. System kaucyjny to nie narzędzie gospodarcze – to symbol uległości wobec Brukseli i „zielonych”.

Problem polega na tym, że to nie jest spór ideologiczny. To jest spór o to, czy plastik z butelki po wodzie mineralnej wyląduje w automacie kaucyjnym i zostanie przetworzony, czy wyląduje w Wiśle i za kilka lat wróci do nas w rybach i w kranówce.

Puenta

System kaucyjny nie jest upokorzeniem. Jest mechanizmem, który działa w kilkudziesięciu krajach na świecie – w tym w zamożnych, wolnych, szanujących obywatela demokracjach zachodnich.

Odbierasz swoje pieniądze. Nie pracujesz za darmo dla producenta. Nie robisz nic, czego nie robili twoi dziadkowie, i co nie jest normalną częścią życia konsumenckiego od Reykjaviku po Helsinki.

Politycy, którzy straszą cię tytułem „śmieciarza”, liczą na to, że nie sprawdzisz. Że słowo wystarczy. Że duma jest tańsza niż myślenie. Sprawdź. Butelka do automatu, kaucja do kieszeni. Tyle.